Samen voor biodiversiteit: Turien & Co. helpt WWF-NL bij het aanplanten van voedselbossen

Turien & Co. werkt samen met het Wereld Natuur Fonds aan het herstel van biodiversiteit in Nederland. Eén van de manieren waarop dit gebeurt, is door het aanplanten van voedselbossen. We spraken met Floor Ambrosius van WWF-NL over wat voedselbossen zijn, waarom ze belangrijk zijn voor de natuur en welke kansen ze bieden voor boeren.

Hoi Floor, kun jij jezelf kort introduceren?

Jazeker, ik ben Floor Ambrosius, ik werk nu 4,5 jaar bij het Wereld Natuur Fonds. Ik heb altijd op het snijvlak van landbouw en biodiversiteit gewerkt. Bij WWF-NL ben ik actief binnen het programma Nederland, dat zich richt op het herstel van biodiversiteit. Hier houd ik me onder andere bezig met herstel van biodiversiteit door bijvoorbeeld dooradering van agrarisch gebied.

Voedselbossen spelen daar een belangrijke rol in. Kun je vertellen wat een voedselbos precies is? 

Een voedselbos is een landbouwsysteem dat gebaseerd is op de principes van een natuurlijk bos. Het bestaat uit verschillende lagen: hoge bomen zoals notenbomen en kastanjes, lage bomen zoals appel en peer, een struiklaag met bijvoorbeeld rode bessen en frambozen, en een kruidenlaag dicht bij de grond. Alles is eetbaar. Alleen de rand hoeft niet eetbaar te zijn; dat zijn vaak wind- of struweelhagen.

Waarom zijn voedselbossen belangrijk?

We hebben in Nederland te maken met biodiversiteitsverlies. Drukfactoren vanuit de landbouw spelen een belangrijke rol. Denk aan stikstof, pesticiden en het onttrekken van water aan de grond. Voedselbossen verminderen die druk: ze leggen stikstof en CO₂ vast, gebruiken geen pesticiden en kunstmest en houden water vast. Daarnaast stimuleert een voedselbos de biodiversiteit in het agrarisch gebied zelf.

Vanaf het moment dat er een voedselbos wordt aangelegd, rijden er geen zware machines meer overheen. Dat trekt muizen aan, waar weer roofvogels op af komen. Holletjes die achterblijven, worden gebruikt door hommels of hermelijnen. Zo bouwt zo’n ecosysteem zich op.

Dit blijkt ook uit onderzoek. In Ketelbroek, het oudste voedselbos van Nederland, bleek de soortendiversiteit na zeven jaar vrijwel gelijk aan die van een nabijgelegen natuurgebied. In een voedselbos in Utrecht waren vijf en een half keer zoveel insecten als in een kruidenrijk grasland ernaast. Dat leidde ook tot twee keer zo veel broedvogels.

Heel mooi, maar is een voedselbos voor boeren niet veel bewerkelijker?
Dat valt reuze mee. De eerste voedselbossen die werden aangelegd, bestonden uit 400 tot 450 soorten. Die noemen we nu romantische voedselbossen. Je kunt je voorstellen dat het heel lastig is om die op te schalen.

Maar de voedselbossen die wij ondersteunen, worden aangeplant in rijen met één soort. Dit maakt het makkelijker om te oogsten en er doorheen te lopen. Je kunt er zelfs met een plukmachine doorheen. Verder moet je bedenken dat voedselbossen helemaal op eigen kracht groeien. Alleen de eerste paar jaar na aanplant moet het soms nog beregend worden. Daarna groeit het in principe op eigen kracht, zonder zware machines om te zaaien, beregenen, bemesten of bestrijdingsmiddelen te verspreiden. Onderhoud, oogst en nieuwe aanplant zijn dan de belangrijkste werkzaamheden.

En hoelang duurt het voordat een voedselbos rendabel is? 

Dat duurt ongeveer zeven jaar. Dat correspondeert met de lagen in een voedselbos. De kruidenlaag geeft vrijwel meteen oogst, maar het laten groeien van pioniersplanten is nodig in de eerste jaren om het bodemecosysteem op te bouwen. De bessenstruiken beginnen na vijf jaar. Rond zeven jaar komen de lage bomen erbij, en vanaf tien tot vijftien jaar de hoge bomen. Daarnaast kunnen boeren sinds kort ook verdienen aan CO₂-credits: met een hectare voedselbos leg je ongeveer zes ton CO₂ vast.

Zitten er eigenlijk ook nadelen aan voedselbossen?

Om een divers en goed gebalanceerd voedselbos op te bouwen, wordt ook gewerkt met relatief onbekende soorten. Denk aan nashipeer, mispels, kastanjes en rozenbottels. Die moeten verwerkt worden, of we moeten Nederlanders zo ver krijgen om die vers te eten. De eerste initiatieven zijn er, maar de keten en die eetcultuur moeten nog doorontwikkeld worden.

Hoeveel voedselbossen zijn er momenteel in Nederland? 

Stichting Voedselbosbouw waar wij mee samenwerken telt veertig agrarische voedselbossen van minimaal vijf hectare. Daarnaast heb je nog een groot aantal kleinere voedselbossen, maar wij concentreren ons op de agrarische bossen omdat daar het meeste opschalingspotentieel zit.

Wat zijn jullie plannen voor de toekomst? Hoeveel voedselbossen willen jullie realiseren? 

We hebben een ambitie gesteld van 5.000 hectare in 2030. Die ambitie is groot, als je kijkt naar de huidige oppervlakte, die geschat wordt op 300 tot 500 hectare. Dus er is genoeg werk aan de winkel!

Wat zijn de uitdagingen waar je tegenaan loopt om die ambitie te realiseren? 

Er zijn eigenlijk twee grote obstakels. Ten eerste het beeld dat agrariërs van voedselbossen hebben. Het heeft een beetje een hobby-, Adam en Eva-achtig imago. Dat helpt niet om de grote groep boeren mee te krijgen.   

Daarnaast is het voor boeren een grote stap om te beginnen. Als je een voedselbos begint, neem je voor langere tijd minimaal vijf hectare uit productie. Dat brengt veel onzekerheid met zich mee.

Hoe proberen jullie die drempels dan weg te nemen? 

We delen kennis en willen voorbeelden creëren die laten zien dat het kan, dat het een duurzaam businessmodel is. 

Verder richten we ons op oplossingen om die eerste zeven jaar te overbruggen. Mede dankzij door ons gefinancierde lobbyactiviteiten geldt de Europese landbouwsubsidie voor vergroeningsmaatregelen nu ook voor voedselbossen. Dit betekent dat boeren die een voedselbos starten, nu automatisch het maximale subsidiebedrag krijgen.

Daarnaast zijn we betrokken bij het transitiefonds voor voedselbosbouw. Hiermee verstrekken we leningen voor het starten van een voedselbos. Omdat het de eerste jaren weinig oplevert, hoef je de lening de eerste zeven jaar nog niet terug te betalen.

Jullie werken ook samen met het bedrijfsleven. Waarom is het voor bedrijven interessant om zich in te zetten voor voedselbossen in Nederland? 

Ik kan natuurlijk niet voor alle bedrijven spreken, maar je draagt direct bij aan biodiversiteitsherstel in Nederland. Het komt heel dichtbij en heeft direct invloed. 

Wat doen jullie met het donatiegeld van commerciële sponsors?
Wij gebruiken donaties voornamelijk om de drempel te verlagen voor boeren, door middel van kennisdeling en begeleiding bij het aanplanten. We financieren keukentafelgesprekken met de boer. We kijken samen naar de toekomst: hoe zie je het over tien, vijftien jaar voor je? Daar wordt vervolgens het ontwerp op gebaseerd. 

Zijn die donaties alleen de komende jaren nodig, of blijven die ook op langere termijn nodig?

Wij denken dat die op een gegeven moment niet meer nodig zijn. De meeste voedselbossen in Nederland zijn nu rond de vijf jaar oud. Dat betekent dat er vanaf 2030 echt mooie, bewezen voorbeelden zijn waar boeren op kunnen vertrouwen. 

Het transitiefonds waar we aan werken, heeft ongeveer dezelfde doorlooptijd. De bedoeling is dat voedselbossen tegen die tijd regulier financierbaar zijn, omdat er genoeg data beschikbaar is om te laten zien dat het een duurzaam businessmodel is. Rond 2035 verwachten we een vliegwieleffect, waarna voedselbossen zich op eigen kracht kunnen doorontwikkelen.